Ekskurso laŭ spuroj de Zamenhof

Esperanto-spuroj de L. L. Zamenhof kaj J. Ŝapiro

1. Bjalistoka Esperanto-Centro, strato Piękna 3.

En la jaro 1992 Komunumo Bjalistoko donacis al Fondaĵo Zamenhof (kreita en 1987) ruinigitan konstruaĵon de iama Hebrea Talmuda Lernejo, troviĝantan en la urba centro, ĉe la strato Piękna 3, proksime al la placo planita por Monda Esperanto-Centro. Kune kun “Wersal Podlaski” – privata konstrentrepreno – Fondaĵo Zamenhof rekonstruigis la domon en la nova formo sub la kondiĉoj, interkonsentitaj kun la vojevodia aŭtoritato pri konservado de antikvaĵoj. En 1995, laŭ la skribita interkonsento, la Fondaĵo kaj Wersal Podlaski dividis la komunan posedaĵon.

La enirpordo al la sidejo de Esperanto-Centro estas malantaŭ la fronto de la domo. Dekstre de ĝi staras granda ŝtono kun skulptita dulingva surskribo ”Partoprenantoj de 72a UK de Esperanto kaj loĝantaro de Bjalistoko decidis, ke en ĉi-tiu loko estos konstruita Monda Centro de Esperanto L. Zamenhof Bjalistoko 22.VII.1987” farita de Jerzy Grygoruk en 1987, okaze de la 72 UK en Varsovio kaj subskribo de la erekta akto de Monda Centro de Esperanto en Bjalistoko.

De 1995 ĝis la fino de 1999 funkciis tie, laǔ la iniciato de Kazimierz M. Derkowski, dank’ al la financa subteno de Urbo Bjalistoko loka Centro de Informado kaj Kulturo je la nomo L.L.Zamenhof kaj sidejo de Fondaĵo Zamenhof. De la 15-a de novembro 1999 Fondaĵo-Zamenhof kaj Bjalistoka Esperanto-Societo funkciigis tie Esperanto-Centron, en kiu okazas Esperanto-kursoj, kunvenoj kaj troviĝas malgranda biblioteko. Ĉiumerkrede posttagmeze kunvenas tie la lokaj esperantistoj.

2. Monumento al Zamenhof, placo ĉe la stratoj Białówny kaj Malmeda.

La 6-an de aŭgusto 1959, dum la vizito en Bjalistoko de la partoprenantoj de la 44-a UK (en Varsovio) oni enmasonigis en la fundamenton de la projektita monumento al Zamenhof, ĉe la strato Malmeda, la erektan akton. Pli frue estis elektita la projekto de Stanisław Lisowski, kiu proponis starigi tie monumentan figuron de Zamenhof, skulptitan el la hela granitŝtono, starantan super la stelo en cirklo. La projekto estis bela sed “tro kuraĝa” finance kaj neniam estis realigita.

En 1973 Jan Kucz, artisto el Krakovo, skulptis la buston, starantan sur kolono. Sub la busto estas la jena teksto: „Ludoviko Lazaro Zamenhof 1859-1917” kaj dorsflanke „Esperanto proksimiĝas homojn”.

3. La naskiĝloko de L. Zamenhof, strato Zamenhofa

Malgranda, ligna kaj verdkolora domo, staris ĉe la stratoj Verda (nun Zamenhofa) kaj Blanka. Tie, la 15-an de decembro 1859, naskiĝis Ludoviko. Ĝi estis detruita en la mezo de la kvindekaj jaroj de la XX-a j.c. por „liberigi” spacon por moderna, „socialisma” loĝdomo. La bildo devenas el la kolekto de Tomasz Wiśniewski. Nuntempe la placo, sur kiu staris iam la naskiĝdomo de Zamenhof, estas privata posedaĵo.

Sur la muro de najbara loĝdomo, ĉe la strato Zamenhofa 14, nun estas pendigita la memortabulo kun la dulingva teksto

Ĉi-tie staris la domo, en kiu la 15-an de decembro en la jaro 1859 naskiĝis kreinto de la internacia lingvo Esperanto dro Ludoviko Zamenhof”.

La memortabulon solene inaŭguris la partoprenantoj de la 44-a Universala Kongreso de Esperanto en Varsovio la 6-an de aŭgusto 1959. La solenaĵon partoprenis: la prezidanto de UEA prof. Giorgio Canuto, kelkcent esperantistoj el la tuta mondo, kaj reprezentantoj de la urbaj kaj regionaj estraroj.

4. Iama Reala Gimnazio (nun: Liceum Ogólnokształcące nr 6) ĉe la strato Warszawska

En la malnova, impona konstruaĵo el la komeco de la XIXa jarcento funkciis publika Reala Gimnazio, en kiu Ludoviko Zamenhof lernis de 1869 ĝis 1873.

Sur la muro de la Liceo (iama Reala Gimnazio) staranta ĉe la strato Warszawska, estas pendigita en 1987 la memortabulo kun la informo pri tiu fakto. En la liceo troviĝas interesa ekspozicio, kiu viziteblas dum la labororhoroj de la lernejo.

5. Familia domo de Jakub Ŝapiro ĉe la strato Lipowa 31/33

Ĉe la ĉefa strato de Bjalistoko staras ĝis nun la loĝdomo, en kiu dum pli ol 20 jaroj, vivis Jakub Ŝapiro – iniciatinto de la fondo kaj multjara prezidanto de Zamenhofa Esperanto-Societo.

Ŝapiro (Joŝo) iniciatis alinomiĝon de la strato Zielona al Zamenhof, organizadis multajn E-aranĝojn, gvidis la “verdan” teatrotrupon, instruis Esperanton en Bjalistoko kaj en la apudaj urbetoj (ekz-e en Grajewo). Li estis fama en sia urbo ankaŭ pro multaj ĵurnalistaj artikoloj en populara “Ilustrita Kuriero Ĉiutaga” (Ilustrowany Kurier Codzienny) kaj pro riĉa filatelista kolekto. Dum pli ol 10 jaroj li estis loka kaj poste landa delegito de UEA, ŝatata aûtoro de parodiaj tekstoj, inter kiuj plej famas “La babiladoj de bonhumora Zamenhofano” ludata publike dum kelkaj Universalaj Kongresoj.

Ŝapiro, kune kun pli ol 3000 mil civitanoj de Bjalistoko – ĉefe hebreoj, estis la 12an de julio 1941 murdpafita de la germanaj soldatoj en la arbaro Pietrasze.

50 jarojn poste, en la ĉeesto de nevino de Ŝapiro – Felicja Nowak kaj tiama urbestro de Bjalistoko – Lech Rutkowski, en la domon estis enmurigita dulingva memortabulo, ĉe kiu ĉiujare la 12an de julio renkontiĝas la lokaj esperantistoj por omaĝi la memoron de Joŝo.

6. Porinfana Klinika Hospitalo je la nomo doktoro Ludoviko Zamenhof ĉe la strato Waszyngtona.

En 1988 laŭ la iniciato de la rektoro de la Medicina Akademio – prof. Zbigniew Puchalski kaj la unua direktoro de la hospitalo – prof. Maciej Kaczmarski, doktoro Ludoviko Zamenhof fariĝis patrono de novkonstruata Porinfana Klinika Hospitalo, ĉe la strato Waszyngtona 21. Eksterlandanoj kaj la lokaj esperantistoj helpis financi ekipigon de la klinika aŭditorio nomita “Salono Esperanto”, en kiu troviĝas la busto de Zamenhof kaj la malgranda ekspozicio. Dank’ al Bahaa Esperanta-Ligo en 1993 estis inaŭgurita la ĉambro por relertigado de infanoj kun specialaj iloj utilaj por fizika ekzercado. Sur la ĉambro pendas la memortabuleto kun la nomo “Lida Zamenhof”.

7. La ĉefa urboplaco – Kościuszko – iama bazaro.

En la epoko de juna Ludoviko en Bjalistoko loĝis 35 mil homoj. La vilaĝanoj: hebreoj, germanoj, rusoj, tataroj komercis sur la placo apud la urbodomo. Multlingva amaso da homoj, ĉevalŝarĝoj, komercistoj, varoj, aĉetantoj kaj inter ili infano kompreninta preskaŭ nenion ….

Laŭ la legendo tiuloke malgranda Ludoviko decidis krei novan, universalan lingvon, kiu helpos interkomprenigi diversajn gentojn, religiojn kaj kulturojn.

Nun en la urbodomo troviĝas Podlaĥia Muzeo kun riĉa kolekto de bildoj el la XIXa kaj XXa jarcentoj kaj interesaj, portempaj ekspozicioj.

8. Strato Młynowa, la loko de planita Monda Centro de Esperanto.

Dum la eksursotago de la 72a Universala Kongreso de Esperanto, la 26an de julio 1987, al Bjalistoko „pilgrimis“ pli ol mil esperantistoj por rememorigi la 100-jariĝon de Esperanto. Tiutage la Alta Protekanto de la Kongreso – prezidanto (marŝalo) de Pola Parlamento (Sejmo), deveninta el Bjalistoko, Roman Malinowski kaj la prezidanto de UEA – prof. Humphrey Tonkin lanĉis la projekton konstrui sur la iama foirejo „Rynek Sienny“ Mondan Esperanto-Centron.

Laǔ la elektita en 1988 projekto oni antaŭvidis tie i.a: grandan kongresejon, bankon, telekomunikan centron, bibliotekon kaj hotelaron. Oni esperis ke la projekto realiĝos helpe de monkolektado inter esperantistoj el la tuta mondo kaj subvencioj de Pollando. La monkolektado dum la jaroj 1987-1992, i.a. dum la Univesalaj Kongresoj en: Rotterdamo, Brajtono kaj Vieno, rezultis per 8600 usonaj dolaroj, kiuj estas deponitaj en la banko de Fondaĵo Zamenhof. Krome, dank‘ al tio Roman Dobrzyński realigis la filmon, „Bonvenon al Bjalistoko“, aperis kelkaj libroj, okazis la ekspozicio en Historia Muzeo ekfunciis kaj Esperanto-Fako en la urba bliblioteko. La bela sonĝo pri „Monda Esperanto-Centro“ en Bjalistoko realiĝos verŝajne tiam … kiam Esperanto venkos …

9. Iama Elementa Lernejo Numero 23 ĉe la strato Kościelna

La partoprenantoj de la 44a Jubilea UK en 1959 partoprenis la solenan enmurigon de la tabulo en la konstruatan lernejon, al kiu patronis L.L.Zamenhof. En tiu lernejo dum multaj jaroj estis instruata la internacia lingvo Esperanto kaj okazadis belaj solenaĵoj, kiujn organizis i.a. la instruistinoj Maria Grochowska kaj poste Nina Pietuchowska.

En la jaro 2000 la urbaj aǔtoritatoj likvidis la lernejon, pro tio ke la urbocentro „maljuniĝis“ kaj pro manko da infanoj en la konvena aĝo. La grundo kaj la konstruaĵo estis venditaj al la katolika episkokopo kiu lokigis tie la katolikajn lernejojn: elementan, gimnazion kaj liceon. La memortabulo el la lernejo estas deponita en la Esperanto-Centro.

10. Historia Muzeo ĉe la strato Warszawska

En la muzeo jam kelkfoje okazis grandaj ekspozicioj pri Zamenhof (la lasta en 1999).

La muzeo proksimigas la historion de la urbo. De la jaro 2001 la muzeo prezentas interesan modelon de la baroka urbo el la dua duono de la XVIIIa j.c.

11.  Centro Ludoviko Zamenhof ĉe la str. Warszawska 19

La Centro estis malfermita okaze de la 94-a Universala Kongreso de Esperanto en Bjalistoko. Ĝia ĉefa allogaĵo estas multmedia ekspozicio prezentanta Bjalistokon el la tempo de junaĝo de Ludoviko Zamenhof. Krom ĝi viziteblas ankaŭ portempaj ekspozicioj. La centro organizas metiejon de la lingvo internacia kaj plurajn eventojn ligitajn ne nur kun Esperanto, sed ankaŭ kun multkultureco de Bjalistoko kaj Podlaĥio. En la jaro 2010 Podlaĥia libraro malfermis tie sian filion n-ro 14 “Esperanto-Libraro”.
Pliajn informojn pri la Centro oni povas trovi ĉe ĝia retpaĝo (ankaŭ esperantlingva).

12. Bazlernejo n-ro 51 Ludoviko Zamenhof en Bjalistoko – la str. Kluka 11A
Sian patronon la nova, bjalistoka lernejo ekhavis en decembro 2008 . Okaze de Bjalistokaj Zamenhof-Tagoj okazis en ĝi solenaĵo kun malkovro de pentraĵo prezentanta la Centron Ludoviko Zamenhof.

13. Itinero de Esperanto kaj de Pluraj Kulturoj

Printempe de 2009 en Bjalistoko oni kreis novan turisman allogaĵon: la Itineron de Esperanto kaj de Pluraj Kulturoj. Dekkelkaj temtabuloj disstarigitaj en la urbocentro prezentas al promenantoj la lokojn ligitajn kun Esperanto, kun ĝia kreinto kaj plurkultureco kaj historio de la urbo. En la tabuloj troviĝas fotoj de la objektoj kaj priskriboj en tri lingvoj: la pola, Esperanto kaj la angla. Krome estas ankaŭ teksto en brajlo. Skemon de la Itinero kaj interesaĵojn pri la urbo oni povas trovi ĉe la retpaĝo de la Itinero.

Ekster la urbocentro (lokoj atingeblaj per: aŭtobusoj, aŭtomomobiloj aǔ bicikle):

11. Arbaro Pietrasze (direkte al Wasilków-Kuźnica Białostocka)

La 12-an de julio 1941, tuj post konkero de Bjalistoko, la germanaj faŝistoj mortigis en la arbaro Pietrasze pli ol 3000 ĉefe juddevenajn loĝantojn de Bjalistoko. Inter ili estis multaj intelektuloj kaj esperantistoj. Tie mortis i.a. Jakub Ŝapiro – la plej fama esperantisto en la intermilita tempo kun la edzino Eva (ankaŭ aktiva esperantistino) kaj la filo. Nun en la arbaro troviĝas nigra, ŝtona monumento, ĉe kiu renkontiĝas vizitantaj Bjalistokon ekskursoj kaj ofte lokaj skoltoj.

12. Novaj stratoj: Esperantystów, Antoniego Grabowskiego

En 1998, pro la iniciato de Bjalistoka Esperanto-Societo, la urba konsilantaro de Bjalistoko decidis nomi du novajn stratojn en la kvartalo Bacieczki. La stratoj honorigas ĉiujn esperantistojn kaj aparte Antoni Grabowski, la „patron de Esperanto – poezio”, kiu tradukis i.a. „La neĝa blovado”