W ramach Akcji Lato 2026 zapraszamy na
uroczyste odsłonięcie macewy Sory (Sary) Zamenhof po renowacji
2 sierpnia 2026, godz. 10:00
Cmentarz żydowski przy ul. Wschodniej
wstęp wolny
Tego samego dnia odbędzie się także oficjalne odsłonięcie nowego muru i bram cmentarza.
Mur został odbudowany dzięki funduszom Miasta Białegostoku, bramy cmentarza ufundowała Fundacja Rodziny Nissenbaumów (nissenbaum.pl).
Wydarzenia towarzyszące:
godz. 11:00 – oprowadzanie po cmentarzu żydowskim z dr Heidi M. Szpek
godz. 15:00 – Co mówią macewy? ABC hebrajskich inskrypcji nagrobnych, warsztat prowadzony przez Krzysztofa Bielawskiego (obowiązują zapisy) [więcej]
W Białymstoku pozostało niewiele śladów bytności rodziny Zamenhofów. Tym bardziej cenne wydaje się odnalezienie zniszczonego i częściowo zatartego nagrobka przedstawicielki rodziny jednego z najbardziej rozpoznawalnych na całym świecie Białostoczan – Ludwika Zamenhofa. Fragmenty obelisku Sory z domu Wiernickiej Zamenhof zostały odnalezione na terenie cmentarza żydowskiego przy ul. Wschodniej w latach 2005–2013.
W 2024 roku, na zlecenie Bialystok Cemetery Restoration Fund powstał program prac konserwatorskich, które rozpoczęto w 2026 roku, wspólnie z Białostockim Ośrodkiem Kultury.
Informacje o Sorze Zamenhof są skromne. Nieustalone są daty jej urodzin ani śmierci. Wiadomo, że Sora (Sara) Ickowna Wiernicka od około 1857 roku była żoną Josela Wolfa Zamenhofa (ur. ok. 1830 roku), który był bratem Mordechaja (Marka) Zamenhofa (1837-1907), ojca Lejzora (Ludwika) Zamenhofa (1859-1917). Sora Zamenhofa była matką siedmiorga dzieci: Chajki, Lejzora, Fabiana, Jankiela, Rebeki, Frejdy i Salomona.
Autorem prac konserwatorskich jest artysta plastyk konserwator dzieł sztuki Bartosz Markowski.
Dr Heidi M. Szpek – wiceprzewodnicząca, tłumaczka i historyczka w Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF). Z Fundacją współpracuje od 2016 roku. Od 2004 roku dr Szpek podróżuje do Białegostoku i innych miejsc w Polsce, prowadząc m.in. badania nad żydowskimi inskrypcjami nagrobnymi na cmentarzu żydowskim przy ulicy Wschodniej (Bagnówka) oraz w całym regionie. Jest emerytowaną profesor i byłą kierowniczką Katedry Filozofii i Religioznawstwa na Central Washington University w stanie Waszyngton (USA). Jej publikacje dotyczące cmentarza na tzw. Bagnówce można znaleźć na stronie internetowej: https://www.jewishepitaphs.org/publications/
Krzysztof Bielawski – badacz cmentarzy żydowskich, doktorant na Wydziale Historii UW, pracownik Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, autor m.in. książki Zagłada cmentarzy żydowskich.
Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF) – amerykańska organizacja non-profit, założona w 2016 roku przez Amy i Josha Degenów oraz ich przyjaciół z Bostonu, Paulę i Howiego Flaglerów. Przodkowie Amy Halpern Degen pochodzili z Białegostoku i zginęli w Holokauście. W latach 2020-2022 do zarządu BCRF dołączyli dr Heidi Szpek i dr Andrzej Rusewicz, pełniący funkcję przedstawiciela BCRF w Białymstoku. W pracach renowacyjnych każdego roku biorą udział wolontariusze z USA, Izraela, Niemiec i Kanady oraz zaangażowani wolontariusze z Białegostoku i innych części Polski, działający pod koordynacją zarządu BCRF. Od 2016 roku organizacja BCRF odrestaurowała ponad 3500 nagrobków, a jej zespoły tłumaczy udokumentowały informacje zawarte na ponad 5000 płytach nagrobnych. Sukcesy renowacyjne BCRF były możliwe dzięki wykorzystaniu sprzętu mechanicznego przez przewodniczącego organizacji, Josha Degena; prace te uzyskały w 2019 roku aprobatę Naczelnego Rabina Polski, Michaela Schudricha. BCRF koordynowała również renowację pomnika upamiętniającego ofiary pogromu z 1906 roku oraz dwóch masakr z 1905 roku. W 2022 roku organizacja wydobyła ponad 120 nagrobków ukrytych w nasypie ziemnym na nieużywanym terenie cmentarza na Bagnówce. W 2023 roku BCRF uratowała kolejne 20 nagrobków (w tym jeden nagrobek prawosławny) z nasypu znajdującego się w pobliżu Opery w Białymstoku. Odzyskane nagrobki pochodzą z dawnego cmentarza rabinackiego.
Projekt dofinansowany przez Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.
Partnerem projektu jest Bialystok Cemetery Restoration Fund.